Kolorowa ilustracja. Z lewej strony mężczyzna trzyma naczynia nad ogniem. Z prawej pod zadaszeniem dwóch mężczyzn zabija owce.

Przygotowania do Pesach: ubój jagniąt oraz koszerowanie naczyń

Ilustracja w tak zwanej "Złotej Hagadzie" powstałej w Hiszpanii, XV w.
British Library, Londyn

Święta

Szczególne zasady wiążą się z przygotowaniem potraw na święta. Praktyki te wykształcały się na przestrzeni wieków – niektóre pochodzą jeszcze z czasów starożytnych, gdy Żydzi posiadali państwo i Świątynię; wiele z nich zrodziło się w diasporze, po zburzeniu Świątyni i zmianie judaizmu świątynnego w rabiniczny. Modlitwa i rytuał odprawiane w domu i synagodze zastąpiły kult świątynny, a świąteczny posiłek zaczął odgrywać symboliczną rolę. Świąteczne potrawy Żydów żyjących w diasporze różnią się, jednak łączą je podobne zasady przyrządzania i spożywania oraz symbolika.
Czarno-biała ilustracja. U góry kilka osób zgromadzonych wokół stołu. W dolnej części tłum ludzi w synagodze.

Szabat, kolacja w domu oraz nocna modlitwa w synagodze

Ilustracja w książce Paula Christiana Kirchnera,
"Jüdisches Ceremoniel" (Żydowski rytuał),
Norymberga, 1734.
Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa
Strona tytułowa książki. Czerwone napisy w alfabecie hebrajskim. Wokół nich ozdobne niebieskie obramowanie.

"Machzor", vol. 1: Rosz Haszana

Zawiera modlitywy na Rosz Haszanę. Warszawa, Piotrków 1901.
Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Warszawa
Zobacz powiązane obiekty
"Machzor", vol. 1: Rosz Haszana
"Machzor", vol. 1: Rosz Haszana

Cykl roczny świąt

Tiszrej
wrzesień | październik
Rosz ha-Szana Jom Kipur Sukot
Cheszwan
październik | listopad
Kislew
listopad | grudzień
Chanuka
Tevet
grudzień | styczeń
Szwat
styczeń | luty
Tu bi-Szwat
Adar
luty | marzec
Purim
Nisan
marzec | kwiecień
Pesach
Ijar
kwiecień | maj
Siwan
maj | czerwiec
Szawout
Tamuz
czerwiec | lipiec
Aw
lipiec | sierpień
Tisza be-Aw
Elul
sierpień | wrzesień

Szabat

Szabat, obchodzony co tydzień, od piątkowego zachodu słońca do zapadnięcia zmroku w sobotę, jest dniem upamiętniającym odpoczynek Boga po stworzeniu świata oraz wyprowadzenie Żydów z Egiptu. W szabat Żydzi muszą powstrzymać się od wszelkiej pracy, oddając się modlitwie i życiu rodzinnemu. Spożywa się specjalnie przygotowane na tę okazję świąteczne pieczywo.
Chałka
Chałka
  • Ozdobny, mosiężny świecznik na wysokiej nóżce z dwoma miejscami na świeczki.

    Świecznik stołowy na szabat

    Mosiądz, Polska, XIX w.
    Stara Synagoga, Muzeum Krakowa, Kraków
  • Srebrno-żółty scyzoryk z krótkim napisem w alfabecie hebrajskim.

    Scyzoryk szabatowy

    Zawiera hebrajską inskrypcję: "Szabat kodesz" (Święty Szabat), przed 1939.
    Stara Synagoga, Muzeum Krakowa, Kraków
  • Srebrna ryba z niebieskimi łuskami i ogonem. Przypomina broszkę.

    Besaminka podróżna w formie ryby

    Srebro, emalia i złoto, przed 1939.
    Muzeum Narodowe w Lublinie. Lublin
  • Wieczko kasetki ozdobione drobnymi kolorowymi figurami geometrycznymi. Tworzą one harmonijna kompozycję z z wyraźną, dużą sześcioramienną gwiazdą.

    Kasetka do przechowywania wonności do besaminki

    Drewno, mosiądz i emalia, XIX/XX w.
    Muzeum Narodowe w Lublinie. Lublin
  • Talerz w kolorze mosiądzu. Jego obręcz jest ozdobiona niewielkimi gwiazdami Dawida. Dno wypełnione napisem w jidysz.

    Talerz hawdalowy

    Pośrodku talerza inskrypcja w jidysz: „Dobrego tygodnia, dobrego roku”. Mosiądz, przed 1939.
    Stara Synagoga, Muzeum Krakowa, Kraków
  • Dwa takie same świeczniki. Są pojedyncze, wysokie i mosiężne. Ich nóżka jest dekoracyjnie uformowana.

    Para świeczników szabatowych

    Fabryka Norblina, Warszawa, mosiądz, srebro, XIX w.
    Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Warszawa
  • Biała serwetka w kształcie kwadratu z zaokrąglonymi rogami. Szeroki brzeg stanowi ażurowa, kwiatwa dekoracja. Na gładkim białym środku wyhaftowany tekst w alfabecie hebrajskim.

    Serwetka do przykrywania chałki

    Na serwetce znajduje się haftowany hebrajski tekst czwartego przykazania: „Pamiętaj [stale] o dniu szabatu, aby go uświęcać”, 1930-1939.
    Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Warszawa
  • Srebrna róża z płatkami zwiniętymi w pąk. Na niewysokiej łodydze 4 wystające listki. Róża stoi na ozdobnej niewielkiej podstawie.

    Besaminka z motywem kwiatu

    Srebro, przed 1939.
    Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Warszawa

Chałka

Najbardziej znanym szabatowym chlebem jest chałka. Jej nazwa pochodzi od hebrajskiego słowa „porcja”, określającego kawałek ciasta wrzucanego do ognia na pamiątkę ofiary w Świątyni. Chałka ma znaczenie symboliczne: dwa bochenki podawane na szabat nawiązują do podwójnej porcji manny dawanej Żydom przez Boga w piątki podczas 40-letniej wędrówki przez pustynię, a 6 splotów w dwóch chałkach symbolizuje m.in. 12 plemion Izraela.

Pesach

Pesach upamiętnia wyjście Żydów z Egiptu i opowiada o wybraniu Mojżesza by wyprowadził ich z niewoli. Jak napisane jest w Księdze Wyjścia, Żydzi przed ucieczką z Egiptu nie mogli zaczekać na wyrośnięcie ciasta i pośpiesznie zabrali ze sobą chleb przaśny. Na pamiątkę przez cały okres święta Pesach nie wolno jeść zakwaszonego pieczywa ani mąki i zbóż zawierających zakwas. Pesach trwa osiem dni (w Izraelu – siedem) i zaczyna się od sederu, uroczystej kolacji, podczas której odczytuje się Hagadę opowiadającą historię wyjścia Żydów z Egiptu. W trakcie czytania spożywa się symboliczne potrawy, umieszczone na talerzu sederowym.

Hagada na Pesach

  • Ilustracja w intensywnych kolorach. Zastawiony prostokątny stół. Przy stole kilkanaście osób w różnym wieku w trakcie spożywania posiłku.
    "Hagada na Pesach"
    Ilustracje Artur Szyk, Jerozolima-Tel Awiw, 1961.
    Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Warszawa
  • Pożółkła strona z książki. Na środku ilustracja - kilka osób w różnym wieku siedzi przy stole. Wszyscy mają nakrycie głowy. Powyżej i poniżej podpisy w alfabecie hebrajskim i w języku niemieckim.
    "Hagada na Pesach"
    Wyd. Jakob Brandeis, Praga, 1894.
    Gross Family Collection, Tel Awiw
  • Otworzona książka. Obie strony są poszarzałe. Na środku lewej strony ilustracja przedstawiająca kilka osób przy stole w eleganckim wnętrzu. Nad ilustracją i pod nią tekst w alfabecie hebrajskim. Prawa strona wypełniona tekstem.
    "Hagada na Pesach"
    Na ilustracji kolacja sederowa. Wyd. Tzvi Hirsch Segal, Offenbach, Niemcy, 1795.
    Gross Family Collection, Tel Awiw
Okrągły talerz w połyskującym złotym kolorze. Na środku perłowa gwiazda Dawida. Pomiędzy gwiazdą a brzegiem równomiernie rozmieszczone 6 perłowych płatków. Płatki tworzą z gwiazdą kształt kwiatu. Na każdym płatku napis w alfabecie hebrajskim.

Talerz sederowy

W kręgu aszkenazyjskim talerz sederowy miał wyodrębnione pola na poszczególne potrawy. Porcelana, Bohemia, Austro-Węgry, przed 1918.
Muzeum Narodowe w Lublinie. Lublin
Zobacz powiązane obiekty
Talerz sederowy

Talerz Sederowy

Słodki mus z tartych jabłek i mielonych bakalii z cynamonem przypomina zaprawę i cegłę używaną do budowy piramid podczas niewoli w Egipcie.

charoset

Chrzan i sałata rzymska (lub cykoria) oznaczają gorycz niewoli.
Chrzan i sałata rzymska (lub cykoria) oznaczają gorycz niewoli.

maror i chazaret

Talerz Sederowy
Jajko na twardo symbolizuje ofiarę świąteczną składaną w Świątyni Jerozolimskiej.

bejca

Nakaz jedzenia macy spełnia się właśnie podczas sederu. Każdy uczestnik musi podczas uroczystości spożyć minimum 2/3 płatka macy.

maca

Warzywo (nie gorzkie) nawiązuje do wiosny – symbolizującej nadzieję i odrodzenie oraz pory roku, gdy obchodzony jest Pesach.

karpas

Kość jagnięca (lub kawałek mięsa) symbolizuje ofiarę pesachową z jagnięcia, którą składano w Świątyni Jerozolimskiej.

zeroa

Maca

W czasie święta Pesach spożywana jest maca – chleb przyrządzany z mąki zmieszanej z wodą, mający kształt płaskiego, owalnego lub kwadratowego placka z dziurkami, którego przygotowanie musi zająć maksymalnie 18 minut (po tym czasie zaczyna powstawać zakwas). Sefardyjska maca jest bardziej miękka, przypomina pitę, zaś aszkenazyjska – twarda, przypomina krakers. Podczas kolacji sederowej obowiązkiem każdego uczestnika jest spożycie przynajmniej 2/3 płatka macy.
Metalowa konstrukcja. W podstawie przypomina krzesło bez oparcia. Górną część stanowi kilka wałków różnej grubości.

Maszyna do wyrobu macy

Maszynę znaleziono po wojnie w okolicach Siemiatycz. Przed 1939.
Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Warszawa
Zobacz 3D

Rosz ha-Szana

Rosz ha-Szana, pierwszy dzień kalendarza żydowskiego, upamiętnia stworzenie świata i przypomina o sądzie Bożym. Tradycyjnymi potrawami są jabłka maczane w miodzie symbolizujące słodki i szczęśliwy rok, okrągła chałka oznaczająca cykl roczny, pełnię i pomyślność oraz ryba z głową – znak początku. Oprócz tego spożywa się szereg produktów (ich dobór zależy od regionu), tzw. simanim (hebr., "symbole"), które wyrażają życzenia na nowy rok. Odmawia się nad nimi specjalne błogosławieństwo.
Pożółkła kartka. W ozdodnej ramce drobny czarny druk w alfabecie hebrajskim.

Błogosławieństwa pokarmów spożywanych w święto Rosz ha-Szana

Drukowana karta do zawieszenia w kuchni. Włochy, 1850.
Gross Family Collection, Tel Awiw

Jom Kipur

Jom Kipur, nazywany Dniem Pojednania, zamyka następujący po Rosz ha-Szana okres Dziesięciu Dni Pokuty, w którym Bóg sądzi ludzi. W tym czasie umiar w jedzeniu ma wspomóc człowieka w procesie skruchy. Od zachodu słońca do zapadnięcia zmroku dnia następnego obowiązuje ścisły post. Ważną rolę odgrywa posiłek spożywany przed jego rozpoczęciem – powinien być obfity, mięsny, ale nie słony czy pikantny, aby nie obciążać się w czasie powstrzymania od jedzenia.
Talerz z bulionem warzywnym z knejdlech i kreplech. Nad talerzem łyżka z bulionem i knejdlech.
Bulion warzywny
Ugotuj to!

Sukot

Sukot to radosne święto upamiętniające mieszkanie w szałasach na pustyni podczas ucieczki z Egiptu, a także jest podziękowaniem za zbiory. W tym okresie posiłki spożywa się w specjalnie postawionych namiotach – kuczkach, których dach, zrobiony z gałęzi, musi mieć prześwity na niebo i gwiazdy. Świąteczne potrawy symbolizują obfitość i urodzaj. Je się warzywa i owoce z pestkami, jak dynia czy granat a także dania faszerowane, takie jak aszkenazyjskie pierogi czy gołąbki (holiszki).
Pojemnik w srebrnym kolorze. Kształtem i fakturą przypomina obraną cytrynę. Ma ciemny metalowy ogonek z listkiem. I ozdobę na owalnej części w postaci niedużej gałązki z liśćmi i kwiatami. Ozdoba jest ciemna i metalowa jak ogonek z liściem.

Kasetka na etrog

Takiej kasetki używano podczas święta Sukot do przechowywania cytrusowego owocu. Srebro, po 1888.
Stara Synagoga, Muzeum Krakowa, Kraków

Chanuka

Chanuka jest obchodzona dla uczczenia zwycięskiego powstania Machabeuszy w II w. p.n.e. i ponownego poświęcenia Świątyni. Na pamiątkę cudownego rozmnożenia oliwy, dzięki której w odzyskanej z rąk pogan Świątyni znów zapłonął złoty świecznik, menora, spożywa się potrawy smażone w głębokim tłuszczu, np. latkes lub pączki. Od średniowiecza podczas Chanuki są jedzone posiłki mleczne – serniki, naleśniki z serem – na pamiątkę czynu biblijnej Judyty, która nakarmiła Holofornesa słonym serem, aby był spragniony, a następnie go upiła i odcięła mu głowę.
Metalowy świecznik ma 7 świeczek. Ósmej brakuje. Dzwonkowate miejsca na świeczki są ustawione w rzędzie na niskiej prostokątnej podstawie. Tło dla świeczek stanowi pionowa ścianka przymocowana do podstawy. Ścianka jest wypełniona wypukłymi ornamentami. Wśród nich na środku motyw świecznika, obok niego 2 lwy, na górze 2 pawie.

Chanukija

Srebro, Polska, XVIII w.
Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Warszawa
W porcelanowym naczyniu znajdują się małe usmażone pączki, posypane kardamonem i pistacjami. Obok znajduje się okrągły talerz z usmażonymi pączkami. Nieopodal umieszczono kubek z kawą.
Lukumades
Ugotuj to!

Tu bi-szwat

Tu bi-szwat to dzień półświąteczny przypadający 15. dnia miesiąca Szwat, który wyznacza koniec zimy. Święto to nazywane jest także „Nowym Rokiem Drzew”. W starożytności uregulowanie wyznaczania wieku drzew było ważne, gdyż żydowscy rolnicy byli zobowiązani do składania ofiar z owoców, a wysokość ofiar zależała od wieku drzew. Tego dnia spożywa się więc liczne owoce drzew. Dziś w Izraelu jest to dzień sadzenia drzew przez dzieci i młodzież.
Dwa duże płaskie naczynia wypełnione równomiernie drobnymi różnokolorowymi bakaliami. Obok nich niewielki talerzyk z niedużymi okrągłymi owocami.

Tace wypełnione orzechami, suszonymi i letnimi owocami na Tu bi-szwat

Rekonstrukcja wykonana przez Rachel Rabi, Jerozolima, 1997.
The Israel Museum, Jerozolima

Purim

Purim upamiętnia opisaną w Księdze Estery historię, która prawdopodobnie miała miejsce w VI w. p.n.e. podczas niewoli babilońskiej. Było to cudowne wyswobodzenie Żydów z rąk Hamana planującego ich zgładzenie w całej Persji. Święto ma radosny, karnawałowy charakter. Jego stałym elementem jest odgrywanie przebieranych przedstawień a tradycyjną potrawą są wypełnione makiem lub innym nadzieniem trójkątne ciastka, tzw. hamantasze, czyli kieszenie Hamana.
Duży, płaski, biały talerz, a na nim leży kilkanaście hamantaszy. Ktoś podnosi/kładzie na stół ten talerz.
Hamantasze
Ugotuj to!

Szawout

Szawuot w czasach biblijnych miało charakter rolniczy – przypadało na okres żniw. W okresie rabinicznym ten dzień zaczął upamiętniać przekazanie Mojżeszowi Tory na Synaju. Składnikami świątecznych dań są nabiał, mąka i owoce. Tradycja tłumaczy to tym, iż w Szawuot, z chwilą przyjęcia Tory, Żydzi zostali zobowiązani do przestrzegania zasad koszerności. Ponieważ potrzebowali czasu, aby zdobyć przygotowane w ten sposób mięso, łatwiej im było przyrządzić wyłącznie mleczne posiłki.

Tisza be-Av

Tisza be-Av to święto przypadające 9. dnia miesiąca Av, upamiętniające rocznicę zburzenia Pierwszej i Drugiej Świątyni Jerozolimskiej. Jest to święto żałoby, poprzedzone trzema tygodniami pokuty, podczas których należy powstrzymać się od jedzenia mięsa i picia wina. Szabat, który przypada w tym okresie, też nosi piętno smutku. W samo święto obowiązuje całodobowy post trwający od zmierzchu do wieczora dnia następnego. Podobnie jak w Jom Kipur nie wolno ani się posilać, ani gasić pragnienia.
Ścieżka tradycja koniec rozdziału
Zwiedzaj dalej
Tradycja
Święta dawniej i dziś
PRZEWIJAJ
lub PRZECIĄGAJ
by iść dalej
używamy cookies!